Otwarte morze potrafi być kapryśne. Nawet doświadczeni żeglarze wpadają czasem w kłopoty: silnik gaśnie, mgła zabija widoczność, ktoś wypada za burtę. W takich chwilach trzeba dać o sobie znać — szybko, jednoznacznie, niezależnie od tego, czy ratownik jest dwieście metrów, czy dwadzieścia mil dalej. Po to właśnie istnieją środki sygnalizacyjne. Wszystkie sygnały służą trzem podstawowym celom: wzywaniu pomocy (kiedy mamy poważny problem), komunikacji z innym statkiem (np. „skręcam w prawo") oraz ostrzeganiu (mgła, niebezpieczny manewr, dryfująca przeszkoda). Dobry sygnał musi być widoczny lub słyszalny z daleka, niemożliwy do pomylenia z czymś innym i — co najważniejsze — działać w warunkach, w jakich akurat się znajdujesz: nocą, we mgle, w wietrze, w wodzie. Dlatego nigdy nie polega się na jednym środku. Zestaw sygnalizacyjny to zawsze kilka uzupełniających się narzędzi.

Środki pirotechniczne

To klasyka — race, pławki dymne i rakiety. Działają wtedy, gdy zawodzi elektronika, są niezależne od baterii i widoczne z daleka. Mają jednak swoje ograniczenia: jednorazowe użycie, data ważności i konieczność ostrożnej obsługi. Trzy główne środki pirotechniczne: raca spadochronowa, raca ręczna i pławka dymna.

Raca spadochronowa
To Twoja „najdłuższa ręka". Strzelasz nią w niebo (~75–90° od poziomu), gdzie na wysokości około 300 metrów wystrzeliwuje jasnoczerwoną gwiazdę unoszącą się powoli na małym spadochronie. Pali się 30–40 sekund i jest widoczna z odległości nawet 30–40 km nocą. Używasz jej, kiedy pomocy jeszcze nie widać — chcesz, żeby ktoś za horyzontem zauważył, że tu jesteś.

Raca ręczna (czerwona)
Krótki, gruby cylinder. Po odbezpieczeniu pali się intensywnym czerwonym płomieniem przez około minutę. Trzymaj ją w wyciągniętej ręce, z dala od twarzy, po stronie zawietrznej — wiatr ma odwiewać dym i iskry od Ciebie. Działa jak „latarnia" — używasz jej, gdy ratownik jest już blisko i ma Cię zlokalizować precyzyjnie.

Pławka dymna pomarańczowa
Puszka, która po aktywacji wyrzuca gęsty pomarańczowy dym przez około 3 minuty. To sygnał dzienny — dym świetnie widać na tle wody, a śmigłowiec ratowniczy odczyta z niego kierunek i siłę wiatru przed manewrem. W nocy bezużyteczna; w dzień — niezastąpiona.

Uwaga praktyczna: Race mają datę ważności (zwykle 3–4 lata). Po terminie nie nadają się do użycia, ale nie wyrzucaj ich do śmieci — to materiały wybuchowe. Oddaj na port, do dystrybutora albo do najbliższej jednostki straży pożarnej. W większości krajów używanie rac poza realną sytuacją zagrożenia jest karalne.

Sygnały dźwiękowe

Kiedy wzrok zawodzi — we mgle, w deszczu, nocą — słuch przejmuje pierwsze skrzypce. Sygnał dźwiękowy działa też wtedy, gdy ratownik patrzy w drugą stronę.

Sygnał mgłowy / róg
Może być pneumatyczny (z butlą sprężonego powietrza), elektryczny lub mechaniczny „z gumki". Zasięg słyszalności: 1–2 mile morskie. We mgle podajesz konkretne sekwencje, które zna każdy nawigator:

• jeden długi dźwięk = „płynę z napędem mechanicznym".
• jeden długi i dwa krótkie = „płynę pod żaglami albo nie mogę manewrować".
• powtarzasz co najmniej raz na 2 minuty.

Gwizdek (gwizdawka kamizelkowa).
Mała, tania, niemal niezniszczalna. Każda kamizelka ratunkowa powinna ją mieć przyczepioną. Słychać go znacznie dalej niż krzyk i — co ważne — nie zachrypniesz. W wodzie jest często jedynym sygnałem, jaki masz.

Dzwon okrętowy
Obowiązkowy na statkach powyżej 12 metrów. We mgle, gdy stoisz na kotwicy, dzwonisz nim szybko przez około 5 sekund co minutę — to znak: „stoję, omijaj mnie". 

„Trzy krótkie, trzy długie, trzy krótkie — niezależnie od tego, czy światłem czy dźwiękiem, to zawsze SOS."

Sygnały wizualne

Nie wszystko musi się palić, żeby było widoczne. Część najskuteczniejszych sygnałów to po prostu kawałek metalu, kawałek tkaniny albo gest ręką.

Latarka sygnalizacyjna
Wodoodporna, najlepiej z dwoma trybami — stałym i pulsującym. Migotanie skierowane w stronę statku zwraca uwagę bardziej niż stałe światło, bo oko ludzkie reaguje na zmiany. W ciemną noc trzy krótkie błyski, trzy długie, trzy krótkie (S–O–S) zna każdy. Niektóre latarki nowoczesne latarki mają zakodowany już sygnał SOS, więc może warto pomyśleć o zakupie takiej latarki.

Flagi sygnalizacyjne
Międzynarodowy Kod Sygnałowy to zestaw 26 flag literowych, 10 cyfrowych i kilku zastępczych. Każda ma znaczenie samodzielne jaki i w kombinacjach, czyli 2 lub więcej flag.

Najważniejsze kody, które trzeba znać: A (Alfa) — „mam nurka pod wodą, trzymaj się z daleka", O (Oscar) — „człowiek za burtą". V (Victor) — „potrzebuję pomocy", N nad C (November–Charlie) — oficjalny sygnał wzywania pomocy. Kombinacja N nad C podniesiona razem na fale to oficjalny sygnał dystresu zatwierdzony przez konwencję SOLAS — uznawany na całym świecie.

Pomarańczowa płachta z czarnym znakiem
Prosty kawałek pomarańczowego materiału z czarnym kwadratem i czarnym kółkiem pośrodku. Rozłożysz go na pokładzie albo na tratwie — widać go znakomicie z powietrza. Tani, lekki, nie ma daty ważności. Idealny do wyposażenia awaryjnego.

Sygnały ramionami
Powolne, powtarzane podnoszenie i opuszczanie wyprostowanych ramion w bok (jak ptak machający skrzydłami) to także zatwierdzony sygnał wzywania pomocy. Zna go każdy ratownik morski i każdy pilot patrolu lotniczego. W przeciwieństwie do machania jedną ręką, którego używa się na powitanie — ten gest jest jednoznaczny: „mam kłopoty".

Środki elektroniczne

Ostatnie 30 lat zmieniło ratownictwo morskie nie do poznania. Dzisiaj, przy odrobinie szczęścia i porządnym wyposażeniu, służby ratownicze potrafią znaleźć rozbitka pośrodku Atlantyku w ciągu kilku godzin. Klucz? Cztery skróty: EPIRB, PLB, SART i VHF.

EPIRB — radiopława awaryjna
Po aktywacji wysyła sygnał na częstotliwości 406 MHz do satelitów systemu COSPAS-SARSAT. W ciągu kilku do kilkunastu minut służby ratownicze znają Twoją pozycję z dokładnością do kilkudziesięciu metrów (jeśli urządzenie ma wbudowany GPS). Działa na całym świecie, w każdą pogodę, do 48 godzin bez przerwy. Zwykle montowana w specjalnym uchwycie tak, by w razie zatonięcia jednostki sama się uwolniła i włączyła. Cena? Niemała, ale to dosłownie polisa na życie.

PLB — osobista radiopława
Mniejsza, osobista wersja EPIRB-u. Zmieści się w kieszeni kamizelki ratunkowej. Działa krócej (zwykle ~24 godziny) i nie pływa sama, ale za to jest przy Tobie, nie na łódce. Jeśli wpadniesz za burtę, EPIRB zostanie z wrakiem — PLB pójdzie z Tobą.

SART — transponder radarowy
Urządzenie reagujące na fale radaru. Gdy statek ratunkowy przeszuka okolicę swoim radarem, SART odpowie serią 12 charakterystycznych sygnałów rysujących się na ekranie radaru jako linia kropek. Ratownik widzi: „tu jest rozbitek" — i płynie po linii prosto do Ciebie. Nowsza wersja, AIS-SART, działa w systemie AIS i wysyła Twoją pozycję jako alarm na każdy statek z odbiornikiem w promieniu 5–10 mil.

VHF z DSC
Radiotelefon ultrakrótkofalowy obecny na większości jednostek. Naciśnięcie czerwonego przycisku DISTRESS (przytrzymane przez 5 sekund) wysyła automatyczny komunikat alarmowy z Twoją pozycją do wszystkich statków i stacji brzegowych w zasięgu — około 30 mil morskich. Po nim wzywasz głosowo na kanale 16: „Mayday, Mayday, Mayday, this is...". To dziś podstawowe narzędzie wezwania pomocy na morzu.

Sygnał MAYDAY - jak wzywać pomocy

Przez radio jachtowe, używasz jednego z trzech słów-kluczy. Każde z nich oznacza inny poziom zagrożenia, więc dobrze je rozróżniaj:

• MAYDAY — życie zagrożone (toniemy, pożar, ciężki uraz).
• PAN-PAN — sytuacja pilna, ale życie nie jest bezpośrednio zagrożone (silnik padł na torze wodnym, mamy chorego pasażera).
• SECURITE — ostrzeżenie nawigacyjne lub meteo (np. dryfująca przeszkoda).

Schemat wezwania MAYDAY

Zapamiętaj jako sześć kroków po sobie:

1. Mayday × 3 — powtórzone trzy razy.
2. This is — nazwa Twojej jednostki, trzykrotnie, plus znak wywoławczy.
3. Pozycja — szerokość i długość, albo namiar i odległość od punktu odniesienia.
4. Co się dzieje — krótka informacja o problemie.
5. Jakiej pomocy potrzebujesz — natychmiastowej ewakuacji? holowania?
6. Liczba osób na pokładzie i inne istotne informacje, na koniec „Over".

Mów spokojnie i wyraźnie. Powtórz wezwanie, jeśli nikt nie odpowie. Czerwony przycisk DSC wysyła to wszystko automatycznie wraz z pozycją z GPS — naciśnij go najpierw, a potem mów głosem.